أصول، مبانی و راهکارهای تربیت متعالی
در سپهر اندیشه و فرهنگ جوامع بشری، هیچ مفهومی به اندازه «تربیت» در تعیین سرنوشت دنیوی و اخروی، ترسیم آینده و تحقق آرمانهای یک ملت، نقشی چنین بنیادین و سرنوشتساز ایفا نمیکند. رشد، توسعه و پیشرفت همهجانبه یک کشور، چه در ابعاد مادی و فناورانه و چه در ساحتهای معنوی و اخلاقی، در گرو تربیت نسلی است که از شخصیتی سالم، هویتی استوار و دانشی کارآمد برخوردار باشد. به بیان دیگر، کیفیت منابع انسانی، اصلیترین سرمایه و محوریترین شاخص رشد اخلاقی و معنوی و پیشرفت و توسعۀ پایدار است و این سرمایه، جز در کارگاه عظیم و پیچیده تربیت، ساخته و پرداخته نمیشود.
امروز، جامعه ما با چالشهای متعددی روبهروست که ریشۀ بسیاری از آنها را میتوان در حوزه منابع انسانی و کاستیهای نظام تربیتی جستجو کرد. مشکلات عمیق شخصیتی، آسیبهای گسترده در نهاد خانواده، ضعف مهارتهای زندگی و فقدان آرامش در روان جمعی، موانعی جدی بر سر راه تعالی فردی و پیشرفت اجتماعی ایجاد کردهاند. از این رو، هر راهحل پایدار و عمیقی برای رفع مسائل کلان کشور، ناگزیر از مسیر اصلاح و ارتقای فرآیندهای تربیتی افراد جامعه میگذرد. تربیت، کلیدواژهای است که از گهواره و کانون گرم خانواده آغاز میشود، در بستر مدرسه و جامعه قوام مییابد و در نهایت، در تمام شئون زندگی فردی و اجتماعی انسان تبلور مییابد.
اهمیت این موضوع بر بسیاری از اندیشمندان و دلسوزان پوشیده نبوده است؛ اما چالشی که همواره وجود داشته، یا عدم دسترسی به اصول تربیتی صحیح و متقن بوده، یا غفلت از جامعیت و درهمتنیدگی این اصول. بسیاری از رویکردها، بهرغم نیت خیر، به دلیل نگاهی تکبُعدی یا استفاده از مبانی سست و غیرعلمی، نتوانستهاند به توفیق کامل دست یابند. تربیت، فرآیندی ارگانیک، پویا و چندوجهی است که نیازمند توجه همزمان به تمامی ابعاد وجودی انسان است. غفلت از یک اصل، میتواند تأثیر سایر اصول را خنثی کند و کل بنا را متزلزل سازد.
سند جامع
بر این اساس، تدوین یک سند جامع که بتواند مسیر تربیت را بر پایههایی استوار بنا نهد، ضرورتی انکارناپذیر است. «سند سیاستها و اصول کلان تربیتی ـ تهذیبی مدرسۀ امام صادق (علیهالسلام) (مدرسه آقا)» با درک همین ضرورت و با هدف ارائۀ یک نقشه راه علمی، عملی و جامع تدوین گردیده است. وجه امتیاز بنیادین این طرح، در نوع نگرش متفاوت آن به مساله تربیت نهفته است؛ نگرشی که از رویکردهای مرسوم و جزئینگر فراتر رفته و با نگاهی کلان، جامعنگر و فطرتمحور، تمامی ابعاد وجودی انسان را در ارتباطی نظاممند با یکدیگر میبیند. این سند تلاش دارد تا با تکیه بر اصولی روشن، مستند و سنجیده، راهی به سوی تربیت متعالی و انسانساز بگشاید.
مبانی و ارکان این سند بر پایه معارف وحیانی استوار است. سرچشمه اصلی این اصول، معارف جاودان قرآن کریم و سنت نورانی اهلبیت عصمت و طهارت(علیهالسلام) است که عمیقترین لایههای فطرت انسانی را خطاب قرار داده و کاملترین الگوی هدایت بشر را ارائه میدهند.
این مبانی به واسطۀ یافتههای معتبر علوم انسانی معاصر پشتیبانی میشود. علوم انسانی بهویژه روانشناسی تربیتی، روانشناسی رشد، علوم اجتماعی، عصبشناسی، اقتصاد رفتاری، روانشناسی مثبتگرا و نظریات یادگیری، دستاوردهای ارزشمندی در شناخت انسان، فرآیندهای یادگیری و شیوههای اثربخش تربیت فراهم آوردهاند. این سند، با نگاهی تطبیقی و گزینشی، از این دستاوردها در حد انطباق با مبانی اسلامی و ساختار فطری انسان بهره میگیرد.
نظریات برنامه درسی
در این میان، یک ضرورت مهم برای مربیان و مدیران تربیتی، آشنایی با طیف گستردۀ نظریات برنامهدرسی و تربیتی است. همانگونه که جی.پی. میلر در آثار خود بیان کرده است، نظریات رفتارگرا، موضوعمحور، اجتماعی، رشدگرا، شناختی، انسانگرایانه و ماوراءفردی هر یک بخشهایی از حقیقت تربیت را بیان میکنند. مربّی امروز نمیتواند بدون پشتوانۀ نظری وارد میدان تربیت شود؛ بلکه باید بتواند نظریات مختلف را شناسایی، مقایسه و نقد کند و بهصورت تلفیقی و حکیمانه، از بهترین عناصر آنها بهره گیرد. بر اساس اصول ۲۱گانۀ این سند، گرایش کلی نظام تربیتی پیشنهادی، بیش از همه با سه جریان علمی همسویی دارد: انسانگرایی، شناختگرایی و رویکرد ماوراءفردی؛ هرچند در مواردی، از ظرفیت سایر نظریات نیز در حد انطباق با مبانی اسلامی استفاده شده است.
اصول و راهکارهای ارائهشده در این سند، در سازگاری کامل با ساختار فطری و طبیعت ذاتی انسان طراحی شدهاند تا از هرگونه تعارض میان دین، علم و سرشت انسانی پرهیز شود. این مجموعه، صرفاً یک بیانیه نظری نیست، بلکه منشوری عملیاتی است که با ارائه اصول، راهبردها و راهکارهای مشخص، مسیر تربیت را روشن میسازد.
چهار بخش اصلی سند تربیتی
محتوای سند در چهار بخش اصلی سامان یافته است که مجموعاً ۲۱ اصل بنیادین را شامل میشود:
بخش اول: مبانی انسانشناختی و اعتقادی؛ تبیینکننده جهانبینی و زیربنای نظری تربیت.
بخش دوم: اصول ارزشی و اخلاقی؛ ارائهدهنده نظام ارزشی، فضایل، معیارها و جهتگیریهای اخلاقی.
بخش سوم: اصول و راهکارهای تربیتی؛ شامل شیوهها، روشها، تکنیکها و تجارب عملیاتی.
بخش چهارم: اصول مدیریتی و راهبردی؛ مربوط به سیاستگذاری، اجرا، نظارت و ارزیابی نظام تربیت.
در ذیل هر اصل، تبیین تفصیلی همراه با مستندات دینی و علوم انسانی ارائه شده است تا مخاطب بتواند تصویری روشن، عملیاتی و قابل اجرا از فرآیند تربیت به دست آورد.
نکته مهم دیگر آن است که در تربیت، «تکنیکها» لزوماً محدود و منحصر به یک نظریۀ خاص نیستند؛ تکنیکهای برخاسته از یک رویکرد، ممکن است در چارچوب رویکردی دیگر قابل استفاده باشند. بنابراین، این سند، از نظریات به عنوان «مبانی راهبردی» بهره میگیرد و از تکنیکها به عنوان «ابزارهای عملیاتی سازگار با مبانی» استفاده میکند.
مخاطبان این سند، طیف گستردهای را دربرمیگیرند: از سیاستگذاران و برنامهریزان آموزشی و فرهنگی تا مدیران در نظام آموزش و پرورش، دانشگاهها و حوزههای علمیه، کنشگران فرهنگی و تربیتی، و از همه مهمتر خانوادهها که نخستین و مهمترین پایگاه تربیت هستند. امید است این سند بتواند گامی مؤثر در جهت تحقق تربیت اسلامی و پرورش نسلی مؤمن، نوآور، اندیشمند، خودآگاه، مسئولیتپذیر و متعادل بردارد و زمینهساز رشد و شکوفایی جامعه اسلامی گردد.
لازم به ذکر است که این سند به صورت یک کتاب علمی پژوهشی تحت عنوان «تربیت متعالی، أصول، مبانی و راهکارها» منتشر شده است که بر نظام تربیتی و تهذیبی مدرسه آقا بر آن استوار است.
برنامه های ذیل معاونت تهذیب
1. طرح حضور در منازل طلاب
مدرسه تنها یک کالبد فیزیکی برای انتقال دانش نیست؛ مدرسه، خانه دومِ طلاب و محلِ پرورشِ روح و اندیشه است. برای اینکه این پرورش به بهترین شکل اتفاق بیفته، باید این دو محیط (مدرسه و خانه) با هم پیوندی ناگسستنی داشته باشن. طرح «حضور مسئولین در خانه طلاب»، تلاشی است برای شکستنِ دیوارهای کلاس درس و ورود به حریم مقدس خانواده، تا از نزدیک، نبضِ زندگی و دغدغههای طلابی که آیندهسازانِ حوزههای علمیه هستند را لمس کنیم.
اهداف کلیدی طرح:
۱. شناختِ زیستبومِ طلبه: ما در مدرسه فقط یک بُعد از شخصیت طلبه رو میبینیم. حضور در منزل کمک میکنه تا شرایط محیطی، خانوادگی، اقتصادی و فرهنگیِ محلِ زندگیِ او رو درک کنیم. این شناختِ عمیق، باعث میشه قضاوتها و تصمیمگیریهای آموزشی و تربیتی ما در مدرسه، خیلی واقعبینانهتر و دلسوزانهتر بشه.
۲. ایجاد همدلی و تقویت رابطه استاد-شاگردی: وقتی یک مدیر یا استاد، در خانه و کنار خانوادهی یک طلبه میشینه و باهاشون چای میخوره، اون "فاصلهی سلسلهمراتبی" از بین میره. این کار حس ارزشمندیِ عجیبی به طلبه میده و باعث میشه با اعتمادبهنفس بیشتری درس بخونه و ارتباطش با مدرسه عمیقتر بشه.
۳. همافزایی با خانواده (مثلث تربیتی): تربیتِ یک طلبه موفق، ضلع سومی هم داره به نام «خانواده». این بازدیدها بهترین فرصته تا والدین رو در جریان مسیرِ رشدِ فرزندشون قرار بدیم، از اونها مشورت بگیریم و اگر چالشی در مسیر تحصیلی وجود داره، با همفکریِ خودِ خانواده حلش کنیم، نه اینکه به صورت یکطرفه دستورالعمل صادر کنیم.
۴. کشف استعدادها و رفع موانع: خیلی از استعدادهایِ درخشان ممکنه به خاطر فشارهای پنهان در محیط زندگی، شکوفا نشن. مسئولین در این دیدارهایِ دوستانه، ممکنه با مشکلاتی آشنا بشن که طلبه خودش خجالت میکشه در مدرسه مطرح کنه. شناساییِ این موانعِ کوچک، گاهی باعثِ جهشِ بزرگ در عملکردِ طلبه میشه.
توجه: این دیدارها، یک "بازرسی" نیست؛ یک "دیدارِ برادرانه و تربیتی" است. هدف ما این است که به طلبه و خانوادهاش نشون بدیم که اونها در مسیرِ طلبگی تنها نیستند و مدرسه، دغدغهیِ واقعیِ رشدِ همهجانبهی طلاب را دارد. ما معتقدیم که قلبهایِ نزدیک، درسهایِ عمیقتری تولید میکنند.
2. برنامه ورزش
ورزش، یکی از پایههای اساسی تربیت در مدرسه علمیه امام صادق علیهالسلام به شمار میآید و همواره جایگاه ویژهای در برنامههای تربیتی و تهذیبی دارد. این مدرسه با هدف تقویت نشاط، سلامت جسم و روح طلاب، برنامههای گوناگونی را بهصورت منظم برگزار میکند.
از برنامههای ثابت ورزشی میتوان به فوتبال (هفتهای دو نوبت)، والیبال، و نرمش صبحگاهی در برخی مقاطع اشاره کرد. همچنین فعالیتهایی همچون استخر، کوهنوردی، پیادهرویهای گروهی بهویژه به سمت مسجد مقدس جمکران، و برگزاری مسابقات دهه فجر در رشتههای مختلف، از جلوههای پویای این بخش است.
مدرسه در کنار این برنامهها، امکانات ورزشی متنوعی را نیز برای بهرهمندی طلاب فراهم کرده است؛ از جمله میزهای تنیس روی میز، ایرهاکی و فوتبالدستی که در اوقات فراغت در اختیار آنان قرار دارد.
اساتید و کادر مدرسه با حضور فعال و روحیهبخش خود، طلاب را در مسیر حفظ نشاط و سلامت جسمی همراهی کرده و آنان را برای شرکت در برنامههای ورزشی تشویق مینمایند. همچنین کلاسهای رزمی و آمادگی جسمانی با توجه به علاقه و استعداد طلاب برگزار میشود.
3. دارالقرآن
قرآن کریم، بهعنوان کلام وحی و محور هدایت الهی، اساسیترین رکن حیات علمی و معنوی یک طلبه است. بر همین اساس، سیاست کلان مدرسه علمیه امام صادق علیهالسلام آن است که تمامی بخشها و فعالیتها رنگ و بوی قرآنی داشته باشد؛ بهگونهای که آموزش علوم حوزوی، تهذیب و اخلاق، تبلیغ و پژوهش همگی با محوریت قرآن کریم سامان یابد.
اهتمام جدی به تقویت بنیه قرآنی طلاب و جبران کاستیهای موجود در این عرصه، از رویکردهای اصلی مدرسه در مسیر ارتقای سطح علمی حوزه به شمار میآید.
الف) درس قرآن و حدیث
در راستای تحقق این هدف، هیأتی علمی متشکل از اساتید متخصص و صاحبنظر (دارای مدرک دکتری و یا سطح چهار حوزه) تشکیل شد. این هیأت پس از برگزاری جلسات متعدد و مستمر، سیاستها و برنامههای آموزشی درس «قرآن و حدیث» را تدوین نمود.
این طرح آموزشی طی سه سال اجرا شده و در طول این مدت، بهصورت پیوسته مورد ارزیابی و بازبینی قرار گرفته و نواقص آن برطرف شده است تا به مرحلهای پخته و کارآمد برسد.
اهداف درس قرآن و حدیث:
- آشنایی طلاب با بخش مهمی از علوم قرآنی و حدیثیِ مورد نیاز و کاربردی، بهمنظور جبران ضعفهای معرفتی در این حوزه.
- آموزش مفاهیم قرآن کریم بر اساس رویکرد تفسیر موضوعی و کاربردی.
- فراگیری و دستیابی به تسلط نسبی بر علوم حدیثِ مفید و کارآمد.
- توانمندی در فهم مفاهیم قرآنی و پاسخگویی به شبهات رایج پیرامون قرآن کریم پس از اتمام دوره ششساله تحصیل.
ضرورت و ثمرات این برنامه
- تقویت مهارتهای علمی طلاب در حوزه مفاهیم و معارف قرآن و حدیث.
- افزایش انگیزه و تعمیق روحیه طلبگی از طریق انس علمی و عملی با قرآن کریم.
- ایجاد توانمندی لازم برای پاسخگویی، تبلیغ و دفاع از ساحت قرآن و حدیث.
- شناسایی استعدادهای قرآنی و حدیثی طلاب و تقویت آنها از طریق تدریس، پژوهش و ارائه کنفرانسهای علمی.
ب) برنامههای آموزشی قرآن کریم
در دارالقرآن مدرسه علمیه امام صادق علیهالسلام، آموزش مهارتهای پایه و پیشرفته قرآنی بهصورت مستمر در جریان است. روخوانی، روانخوانی و تجوید از برنامههای جاری و منظم مدرسه به شمار میآید و با هدف ارتقای کیفیت تلاوت و انس بیشتر طلاب با قرآن کریم برگزار میشود.
علاوه بر این، برنامههای زیباخوانی (صوت و لحن)، حفظ کل قرآن کریم و حفظ موضوعی نیز برای طلاب علاقهمند پیشبینی شده است. با توجه به حضور اساتید مجرب و حافظ کل قرآن کریم در مدرسه، زمینه رشد و شکوفایی استعدادهای قرآنی فراهم بوده و کلاسهای تخصصی متناسب با سطح و علاقه طلاب برگزار میگردد.
4.اردوهای زیارتی
از برنامه های دائمی و بدون تعطیلی مدرسه، زیارت اهل بیت رسولالله صلی الله علیه و آله و سلم و توسل و تجدید عهد با ایشان است. از زیارت حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها که مدرسه در همسایگی این بانو قرار دارد تا زیارت امام رئوف حضرت علی بن موسی الرضا علیهماالسلام و زیارت حضرات معصومین علیهمالسلام در عتبات عالیات عراق و امام زادگان محترم، همگی جزو برنامه های پراهمیت مدرسه است. این اردوها علاوه بر زیارتی بودن، در قالبهای علمی و تفریحی نیز برگزار میگردد.
5. اردوهای داخل شهر
علاوه بر اردوهای زیارتی که در سال یک یا دو سفر برنامه ریزی میشود، در طول ماه هم چندین اردوی مختلف داخل شهری در بوستانها و اماکن دیدنی و تفریحی یا زیارتی برای پایههای مختلف مدرسه انجام شود. این گشت و گذارها به هدف تفریح و استراحت یا گپ و گفت دوستانه انجام میپذیرد.
6. اردوی لبنان
از آنجائیکه هدف مدرسه، تربیت طلبه کارآمد است که بتواند در جهان امروز تأثیرگذار باشد، شناخت فضای بینالملل و آشنائی با فرهنگ ملل امری ضروری است. سفر یک ماهه طلاب در سال 1397 به کشور لبنان در راستای این سیاست مترقی مدرسه صورت گرفت. حدود 25 نفر از طلابی که در کلاسهای مکالمه زبان عربی شرکت کردهبودند در این سفر حضور یافتند.
در این سفر علاوه بر برگزاری دورههای تکمیلی زبان عربی، طلاب با افراد، أحزاب و شخصیتهای مختلفی دیدار کردند. دیدار با شورای مرکزی حزبالله، تشکیلات دینی و فرهنگی سید محمدحسین فضلالله، اهل سنت، حزب امل، مسیحیان لبنان از جمله برنامههای سفر بود. طلاب همچنین به مرز فلسطین اشغالی رفتند و با تاریخ مقاومت حزبالله در جنوب آشنا شدند.
لازم به ذکر است که معاونت بینالملل حوزه برگزاری این اردو توسط مدرسه امام صادق علیهالسلام را بهترین اردوی خارجی حوزه علمیه اعلام کردند.
7. دعا و تلاوت قرآن و حدیث خوانی در مسجد
با توجه به اینکه مدرسه آقا در جوار مسجد مقدس آقا قرار دارد بسیاری از برنامههای عبادی و فرهنگی مسجد توسط طلاب مدرسه انجام میگیرد. برنامه اذان و قرائت دعا و حدیثخوانی بینالصلاتین و تلاوت یک صفحه از قرآن کریم طبق برنامهای از پیش تدوین شده برگزار میگردد. طلاب فعال در این برنامهها، رشد بسیار زیادی در انس با قرآن و دعا پیدا میکنند که دیگران از آن بیبهرهاند.
8. دیدار با علما
همانگونه که در روایت آمده است دیدار عالمان ربانی، انسان را متذکر پروردگار عالم میکند، لذا یکی از برنامههای حوزه دیدار با عالمان پرهیزگار و وارسته است تا رشد معنوی ایشان با شتاب بیشتری صورت گیرد.
9. شهدا
از هر چه بگذریم سخن دوست خوشتر است. امام امت قدس الله نفسه الزکیه فرمود شهدا در قهقهۀ مستانه شان و در شادی وصولشان عِندَ رَبِّهِم یُرزَقوناند. یاد شهدا، آشنائی با ایشان، زیارت قبورشان، زیارت خانوادههایشان و تکریم ایشان، دلهای مؤمنین را از حجاب غفلت عاری ساخته و نورانیت آن را زیاد میکند. برای نیل این هدف، برنامه یادواره شهدا و دیدار با خانواده شهدا و زیارت گلزار شهدا از برنامههای ثابت مدرسه میباشد.