تاریخچه مسجد و مدرسه

تاریخچه مسجد و مدرسه مرحوم آیةالله حاج سید صادق قمی روحانی (م1338ق)
سید حسین کشفی

شهر مقدس قم، از سده‌های آغازین اسلامی تاکنون، هیچگاه از عالمان و فرزانگان خالی نبوده است. از شمار این فرزانگان _ که هم‌اکنون نیز زبانزد مردم قم و شهرۀ شهر است _، مرحوم آیة‌الله حاج سید صادق قمی است. وی مرجع دینی مردم در نیمه نخست قرن 14ق و فقیهی متنفّذ و رئیسی مطاع بود.
او پایه‌گذار بیت شریف «روحانی» و بنیان‌گذار مسجد و مدرسه حاج سید صادق در قم است که همه آنها بیش از یک‌صد سال است که در قم، منشأ اثرند.  در این مقاله به گوشه‌ای از زندگی وی و تاریخچۀ مسجد و مدرسۀ حاج سید صادق (امام صادق؟ع؟) که از خدمات دینی و اجتماعی ایشان بود، اشاراتی می‌رود.

گذری بر زندگی
آیة‌الله حاج سید صادق  قمی در یکی از بیوت اصیل و متدین قم در سال 1255 زاده شد. وی پس از پشت سر نهادن دوران کودکی و نوجوانی به تشویق پدرش، حاج میرزا زین‌العابدین که اهل علم بود، علوم دینی را فراگرفت و تا 18 سالگی مقدمات را پایان برد و پس از فراگیری ادبیات، همراه با دوست و هم بحثش، مرحوم آیة‌الله ملا غلامرضا قمی (صاحب کتاب قلائد العقیان، حاشیه مشهور بر فرائد الاصول شیخ انصاری)، در سال 1273 به اصفهان هجرت کرد و تا سال 1275، در آنجا اقامت گزید و از محضر استادان آن سامان بهرۀ فراوان برد.
سپس در سال 1276 به تهران رفت و نزد فیلسوف بزرگ، آقا علی مدرس زنوزی تبریزی، چهار سال حکمت آموخت. ایشان در حدود سال 1279 همراه دوست دانشمندش، آیة‌الله ملا غلامرضا به نجف اشرف رهسپار شد. در طول اقامت 19 ساله در نجف و سامرا به درس فقه و اصول بزرگانی همچون شیخ انصاری، میرزا محمدحسن شیرازی و میرزا حبیب‌الله رشتی حاضر شد و از محضر آنان توشه‌های بسیار گرفت و در سال 1298 با هم بحث خویش آیة‌الله ملا غلامرضا، به زادگاهش بازگشت و موردتوجه و تکریم عالمان بزرگ قم به‌ویژه مرحوم آیة‌الله حاج سید جواد قمی (مجتهد متنفذ شهر قم، م1303) قرار گرفت. حاج سید جواد قمی با حاج سید صادق جلسات مباحثۀ خصوصی برقرار کرد و او را وصی خود قرار داد.
پس از وفات سید جواد قمی، یگانه مرجع حل مرافعات، فصل خصومات و رفع دعاوی مردم محسوب می‌شد و عقود و اسناد به مهر و امضای او می‌رسید.
یکی از آثار ماندگارش بنیاد مسجد و مدرسه (حاجی سید صادق) _ امام صادق کنونی _ واقع در خیابان چهارمردان است که هم‌اینک محل تحصیل طلاب علوم دینی و اقامۀ نماز مؤمنین است. وی در شهر مقدس قم به خدمات بسیار علمی و دینی مانند: تدریس، تألیف، احیاء و ترویج وقف و اقامۀ جماعت و وعظ و ارشاد مردم پرداخت.
فرزندان وی حضرات آیات حاج سید محمود، حاج سید ابوالحسن، حاج سید فخرالدین، حاج سید ابوالقاسم و حاج سید احمد و نوادگان پسری و دختری‌اش در طول یک‌صد سال گذشته، از علما و فقهای قم بوده‌اند.
آیة‌الله حاج سید صادق، پس از 83 سال زندگی آکنده از خدمات دینی و اجتماعی در پنج‌شنبه پنجم ماه ربیع الاول 1338 بدرود حیات گفت و پس از تشییعی باشکوه در سمت شمال مرقد میرزای قمی در قبرستان شیخان کبیر به خاک خفت. 

بخش اول: تاریخچه مسجد
از جمله آثار ماندگار مرحوم آیة‌الله حاج سید صادق قمی بنای مسجد و مدرسه¬ای در نزدیکی خانه مسکونی خود در محلۀ سلطان محمد شریف است که با گذشت بیش از یک قرن تاکنون استوار و پابرجاست. ساخت مسجد و مدرسه در زمانی که مردم قم مشکلات معیشتی بسیاری داشتند، نشان از جایگاه والای او نزد قمی‌ها دارد. حضرت آیة‌الله شبیری زنجانی دراین‌باره گوید:
مرحوم حاج سید صادق در قم خیلی موجّه بود. هم ملّا بود و هم به قضا و رسیدگی به کارهای مردم می‌پرداخت. ایشان مورد ارادت خیلی شدید قمی‌ها بود. ساختن مدرسۀ علمیه به همّت ایشان در آن تاریخ که انگلیس‌ها نفت ایران را می‌بردند و پول نبود و قمی‌ها در نهایت فقر بودند، نشان‌دهندۀ این است که نزد قمی‌ها خیلی موجّه بود. 
مرحوم حاج مرتضی گائینی  چهار باب خانۀ ملکی خود را برای ساخت مسجد و مدرسه در اختیار آقا [مرحوم آیة‌الله حاج سید صادق] قرار داد و آن مرحوم هم به بنای آن همت گماشت. 
سال 1311شروع ساخت مسجد است و بنیاد مسجد بعد از دو سال در سال 1313به پایان رسید. 
مرحوم حاج میرزا عباس فیض در رابطه با خصوصیت‌های بنای مسجد، می‌نویسد:
این مسجد مرکب از شانزده طاق چشمه¬پوش بر فراز ستون‌های سنگی استوانه‌ایست که با ازاره‌اش سنگی و جرز و جدارش آجری به طول تقریبی سی در ده متر است که بدون مقصوره می‌باشد. و جلو مسجد ایوانی است به دهانه 8 و عرض 5 و ارتفاع 10 متر نیز با ازاره سنگی و جدار آجری و پوشش رسمی بندی و در کمرگاه آن کتیبه‌ایست الحاقی تعمیری از کاشی‌های خشتی زمینه لاجوردی که روی آن به خط سفید نستعلیق آیة الکرسی و در پایان آن عبارت (کارخانه محمد کبیری تأسیس 1333ش) نوشته شده است. و در بدنه طاقبند جلو در میانه کاشی‌کاری معقلی آن با کاشی‌های الوان، اسامی جلاله و با نام‌های محمد و علی خوانده می‌شود. 
طرح مسجد، با الهام از بنا و نقشه مسجد جامع قم _ واقع در خیابان آذر _ صورت گرفته است. 
 صیغۀ مسجد برای سطح زمین آن خوانده شده است؛ اما برای طاقچه‌ها و پشت‌بام آن صیغه مسجد جاری نشده است. 
نام مشخصی بر بنای مسجد گذارده نشد؛ و لذا معروف به مسجد «آقا» و هم‌چنین مسجد «حاج سید صادق» شد.
حاج میرزا عباس فیض می‌نویسد:
منظور از (آقا) مرحوم آیة‌الله حاج سید صادق [قمی] روحانی است که مباشر و مسبب ساختمان این مسجد بوده است. 

دیدار یار در مسجد
آیة‌الله حاج سید صادق یکی از سعادتمندانی است که توفیق تشرّف به محضر مقدس حضرت صاحب الزمان؟عج؟ را در مسجدی که خود تأسیس کرد یافت و داستان آن در کتاب عبقری الحسان ذکر شده است. آیة‌الله حاج شیخ علی‌اکبر نهاوندی دراین‌باره می‌نویسد:
خبر دادند ما را عالمان عاملان حاج سید محمود و حاج سید احمد قمیّان نجلان زکیان العالم العلامة حاج سید صادق قمی (طیّب الله رمسه) _ که از اجلای اصحاب محقّق رشتی صاحب بدایع الأُصول و از مهاجرین به ناحیۀ مقدسۀ سرّ من رأی به جهت استفاده از سیدنا الأُستاد الأعظم المجدّد؟قهما؟ بودند _ و نوشتند از برای حقیر:
بسم الله الرحمن الرحیم، و ممّن تشرّف بالسعادة العظمی و نال بالمرتبة الکبری العالم المؤیّد الربّانی کاشف الرموز و الدقائق الحاج سید محمدصادق القمی (نوّرالله مضجعه)، و قضیۀ او آنکه حکایت کرد برای ما بندۀ متّقی الموثوق الموسوم به ملا حبیب‌الله مؤذّن مسجدی که آن مرحوم تأسیس نمود، گفت: عادت من این بود که قبل از فجر به یک ساعت می‌آمدم به مسجد و نافلۀ شب را در مسجد به‌جا می‌آوردم در سرما و بر پشت‌بام مسجد در گرما و بعد از ادای نافله بر سطح ایوان مرتفع، بالا می‌رفتم و قبل از اذان قدری اشعار مناجات می‌کردم و چون وقت داخل می‌شد اذان می‌گفتم و فرود می‌آمدم و این عادت من بود قریب به بیست سال. شبی از شب‌ها که شب تاریکی بود و بادها می‌وزید به عادت خود آمدم در مسجد، دیدم در مسجد باز است و یک روشنایی در مسجد دیدم که گمان کردم در مسجد را خادم نبسته و چراغ را خاموش نکرده است؛ پس داخل مسجد شدم که تحقیق مطلب نمایم، دیدم سیدی به زیّ علمای ایران در محراب مشغول نماز است و آن روشنایی که ساطع است از روی مبارک آن سید است نه از چراغ، پس تفکر در آن سید و روی نورانی او می‌نمودم و چون از نماز فارغ شد توجه به من نمود و مرا به اسم صدا زد و گفت: به آقای خود بگو بیاید.
پس بلا تأمل اطاعت امر او را نمودم و رفتم که مرحوم حجةالاسلام را خبر کنم. چون به در خانه رسیدم و ایستادم در را به¬آرامی کوبیدم دیدم آن مرحوم عقب در ایستاده است معمّماً، گویا می‌خواهد از خانه بیرون بیاید. سلام کردم و گفتم: سید عالمی در مسجد است و شما را می‌خواهد و احضار نموده است. فرمود: آیا شناختی او را؟ گفتم: نشناختم او را؛ لکن از علمای ولایت ما نیست و چقدر صورت او نورانی است و من همچه صورت نورانی در مدت عمرم ندیدم و جواب من نمی‌دادند. پس با ایشان بودم تا داخل مسجد شدند، پس دیدم تأدب می‌کند نسبت به آن سید به یک تأدب و خضوع و تذلل و سکونی. پس به او سلام کرد و نزدیک شد به او و نشست و مذاکره با او نمود و بعد از مقدار زمانی آن سید از مسجد خارج شد و تعجب کردم از خضوع ایشان بالنسبة به آن سید. و چون آن سید از مسجد خارج شد سؤال نمودم از ایشان که این سید که بود؟ و به چه جهت به این حد بالنسبة به او خضوع نمودید؟ رو به من نمود و فرمود: نشناختی او را؟ گفتم: نشناختم. پس مواثیق مؤکده از من گرفتند که در مدت حیات ایشان بروز ندهم. فرمود: آن مولای من و مولای تو حضرت صاحب العصر و الزمان؟عج؟ بود. پس من ایشان را گذاردم و دویدم به‌سوی در مسجد، دیدم در مسجد بسته است و مسجد تاریک است و احدی در مسجد نیست و از کلام حضرت با ایشان نفهمیدم چیزی جز اینکه امر فرمود به اقامۀ جماعت در نماز صبح و اول فجر. و ملا حبیب‌الله این مطلب را بروز نداد مگر بعد از وفات حجةالاسلام والد و قسم به قرآن کریم خورد سه مرتبه بر صدق این قضیه. 
آیة‌الله حاج سید مهدی روحانی درباره تشرّف آیة‌الله حاج سید صادق می‌فرماید:
من از پدرم در مورد این قضایا و شهرت آنها پرسیدم. پدرم با اینکه خیلی مقدّس بود؛ اما به نظرم در این‌گونه مسائل خیلی محتاط و روشنفکر بود و به¬آسانی قبول نمی‌کرد _ فرمود: پدر من، مرحوم حاج سید صادق از نظر مقام قدس و تقوا و ورعی که داشت، این‌گونه مسائل از او به دور نیست و ایشان این قابلیت را داشت که خدمت امام زمان؟ع؟ برسد، اما این قضایا را که نقل می‌کنند، من خبر ندارم. 
با توجه به موقعیت معنوی و عرفانی آیة‌الله حاج سید صادق است که مردم قم کرامت‌های بسیاری را از ایشان نقل کرده‌اند. ازجمله مرحوم حاج شیخ عباس مداح قمی _ متخلص به محتاج _ در کشکول خود می‌نویسد:
حضرت آیة‌الله آقای [حاج سید صادق قمی] روحانی که از بزرگان علمای قم بود، و حاج شیخ جعفر نامی بود، خدمتکار تولیت حضرت معصومه؟عها؟ نقل کرد که آقای حاج سید صادق روحانی فرستاد نزد من که بیا و من رفتم در خدمت ایشان و بعد از سلام و تعارف فرمود: برای یک نفر به حج برو و پولی که به تو می‌دهم برای حج، صاحب این پول در آتش است. می‌دهم به تو که تو او را از آتش بیرون بیاوری. کاری نکنی که خودت هم در آتش بروی. عرض کردم: به چشم! بعد از اینکه به حج رفتم و تقصیری از من سر زد و بایستی تلافی کنم، اعتنا نکردم. وقتی خوابیدم در عالم خواب دیدم، آقای حاج سید صادق تشریف آورد و با غضب با عصای خود به من زد و فرمود: حاج شیخ جعفر! من به تو گفتم: صاحب پول را از آتش بیرون بیاور، نه اینکه خود را هم در آتش بیندازی.
من از ترس از خواب بیدار شدم و خود را مهیا کردم که تلافی تقصیر کنم بعد که به قم آمدم و خدمت آقا رفتم سلام و تعارف کردم. فرمود: صاحب پول را از آتش درآوردی؟ عرض کردم: بلی؛ فرمود: برو دعای آن را به آن عصا بکن که در خواب به تو زدم. من متحیر شدم. 
آیة‌الله حاج شیخ نصرالله شاه‌آبادی درباره مقام معنوی مرحوم آیة‌الله حاج سید صادق گویند:
مرحوم حاج سید صادق از نظر روحانی و معنوی فوق‌العاده و به قدس و ورع و تقوا معروف بود. از ایشان فقط یک عکس باقی مانده است که محمد آقای معینی نقاش _ از ملازمین مسجد و منبر مرحوم پدرم _ عکس کوچک مرحوم حاج سید صادق را گرفت و به‌صورت بزرگ نقاشی کرد؛ این عکس در خانه ما بود.
 یادم هست زمانی که تصمیم گرفتم به نجف مشرف شوم. آیةالله سید کاظم عصار همان روزی که می‌خواستم عازم نجف شوم، باخبر شد و به منزل ما تشریف آورد. وقتی این عکس را دید، پرسید: این عکس کیست؟ گفتم: جدّمان حاج سید صادق است. گفت: «این را بردار. این عکس حاج سید صادق نیست. من ایشان را دیده‌ام. حاج سید صادق «قلمبۀ نور» بود و این عکس به هیچ‌وجه عکس ایشان نیست. غرض اینکه نور تقوا و فضیلت ایمانی در چهره ایشان نمودار بود. 

ائمه جماعات مسجد
در طول بیش از صدوبیست سال از تأسیس مسجد، افراد مختلفی در مسجد اقامۀ جماعت کرده و فعالیت دینی و مذهبی انجام داده¬اند. به‌پاس زحمات آنان اشاره‌ای به زندگی‌نامۀ آنان می‌رود.

1)    آیة‌الله حاج سید صادق قمی (از سال 1313 تا 1338)
پس از وفات مرحوم حاج سید صادق، نماز مغرب و عشا را مرحوم آیة‌الله حاج میرزا محمود روحانی و نماز صبح و ظهر و عصر را مرحوم آیة‌الله حاج میرزا ابوالحسن روحانی اقامه می‌کرده¬اند. دوران اقامۀ جماعت این دو بزرگوار حدود چهل سال از سال 1338 تا حدود سال 1378 بوده است.

2) آیة‌الله حاج سید محمود روحانی
آیة‌الله حاج سید محمود روحانی در سال 1307، در بیت علم و فضیلت زاده شد. ایشان پس از دوران کودکی، ادبیات و مقدمات علوم را نزد شیخ محمدحسین علامه (م1357)، و سطوح را نزد حضرات آیات شیخ حسن فاضل، ملا غلامرضا قمی، حاج‌آقا احمد طباطبایی قمی آموخت و در سال 1330 رهسپار نجف اشرف شد و از درس آیات عظام میرزای نائینی و سید ابوالحسن اصفهانی بهره‌های فراوان برد؛ سپس به مشهد مقدس عزیمت کرد و مدتی چند از درس‌های حضرت آیة‌الله حاج‌آقا حسین قمی (عموی همسرش) _ چون مرحوم آقای روحانی، داماد استادش حاج‌آقا احمد قمی بوده است _ استفاده کرد و پس از آن به زادگاهش بازگشت و به تحصیل حکمت و فلسفه نزد مرحوم میرزا علی‌اکبر حکمی یزدی مشغول شد.
ایشان از آن جماعتی هستند که برای آوردن آیة‌الله حائری با عده‌ای از فضلای قم به اراک شتافتد و با مرحوم حاج شیخ حسین قمی نجار، ایستادگی و جدیت کردند تا قهراً نائل به مقصود خود شده، بار فضیلت علم و کمال آیة‌الله حائری را در شهر دینی خود فرود آوردند.
وی از سال 1340 تا زمان وفات آیة‌الله حائری (1355) یکسره به درس فقه و اصول ایشان شرکت جست و مبانی علمی‌اش را استوار کرد و پس از وفات حاج شیخ یکی از معروفین و محترمین علمای قم بود که سالیان فراوان در پی تدریس و اقامۀ جماعت در مسجد پدرش _ مسجد حاج سید صادق _ و رتق‌وفتق امور مردم و بدین جهت در کانون توجه حوزۀ علمیۀ قم بود.
آن مرحوم در روز جمعه 19 شعبان 1381 (6 بهمن 1340) در قم بدرود حیات گفت و پس از نماز فرزندش آیة‌الله سید محمدصادق روحانی، پیکرش در مسجد بالاسر حرم حضرت معصومه؟سها؟ به خاک سپرده شد.
معظم له، والد بزرگوار حضرات آیات سید محمد روحانی و سید محمدصادق روحانی و آقای دکتر سید مهدی روحانی بوده است و دامادش مرحوم آیة‌الله سید موسی مازندرانی صاحب کتاب العقد المنیر فی ما یتعلق بالدرهم و الدنانیر بوده است.

3) آیة‌الله حاج سید ابوالحسن روحانی
آیة‌الله حاج میرزا ابوالحسن روحانی، دومین فرزند مرحوم آیة‌الله حاج سید صادق قمی در سال 1309 در قم زاده شد و پس از تکمیل سطوح در 1330، رهسپار نجف اشرف شد و سطوح عالیه (رسائل و کفایه) را نزد آیة‌الله سید ابوالحسن اصفهانی فراگرفت؛ سپس به قم باز آمد و در مجلس درس آیة‌الله حاج شیخ عبدالکریم حائری و آیة‌الله میرزا جواد آقا ملکی تبریزی سالیان فراوان شرکت جست و مبانی علمی‌اش را استوار کرد. 
ایشان سال‌ها در مسجد مرحوم پدرش _ مسجد حاج سید صادق _ اقامۀ جماعت کرد. خدمات اجتماعی و رسیدگی به مردم در کنار قدس و ورع، از ايشان شخصيتى كم‏نظير پديد آورده بود كه ارادت و محبت و تكريم دل‌های بى‏شمارى را به خود جلب مى‏كرد. حضرت آیة‌الله شبیری زنجانی در رابطه با شخصیت آن مرحوم گوید: 
حاج میرزا ابوالحسن پدر آقای حاج سید مهدی از علمای بزرگ و به تقوا خیلی معروف و آقای حاج شیخ او را تعدیل کرده بود. 
ایشان پس از سال‌ها اقامت در قم، اقامت در نجف را برگزید و در 73 سالگی روز دوشنبه (6 ذی‌القعده 1382 / 12 فروردین 1342) بدرود حیات گفت و در وادی السلام نجف نزدیک مقام هود و صالح به خاک خفت.
ایشان والد حضرات آیات حاج سید مهدی روحانی و حاج سید هادی روحانی است. دامادهایش حضرات آیات حاج سید محسن حجت کوهکمری، حاج شیخ فخرالدین مصدرالامور، حاج شیخ نصرالله شاه‌آبادی و آقایان سید ابوالقاسم میرزایی و سعید صفایی بوده‌اند.

4) آیة‌الله حاج سید مهدی روحانی (از حدود سال 1378 تا 1421)
فقیه معظم حضرت آيةاللَّه آقای حاج سيد مهدی روحانی؟ق؟ در 21 ذی‌الحجة سال 1343/ 1304ش در بیت علم و فضیلت و فقاهت در شهر مقدس قم به دنیا آمد. والد بزرگوارش، آيةالله حاج سيد ابوالحسن روحانى، و والدۀ ماجدش، صبيه آيةالله حاج سيد فخرالدين حسينى سيّدى قمى (از نوادگان میرزای قمی) بود. فقید سعید، پس از دوران کودکی و نوجوانی، در اوج استبدادِ رضاخانی _ که کیان حوزه‌های علمیه در خطر بود و کمتر کسی به تحصیل علوم دینی رغبت می‌کرد _ به فراگیری دانش دینی روی آورد و عمده ادبیات و سطوح را نزد آیة‌الله شیخ عبدالرزاق قائینی آموخت.
در نوزده سالگی (1362) به نجف اشرف مهاجرت کرد و بخش اعظم سطوح عالی را از حضرات آیات میرزا حسن یزدی، سید یحیی مدرسی یزدی و میرزا باقر زنجانی فراگرفت و در بازگشت به قم (1363) قسمت‌های برجای مانده رسائل را از حضرت امام خمینی و مکاسب را از آیة‌الله قائینی و بخشی از جلد اول کفایه را از آیة‌الله حاج شیخ محمدعلی حائری کرمانی، آموخت و در همان زمان مرتب به درس اخلاق حضرت امام خمینی (در مدرس زیر کتابخانۀ فیضیه) می‌رفت و از انفاس قدسیِ آن بزرگ‌مرد بهره‌های فراوان برگرفت؛ سپس در محضر آیات حجت کوهکمری (خارج اصول)، بروجردی (خارج فقه)، محقق داماد (فقه صلاة و اصول)، سید احمد خوانساری (شرح تجرید) و علامه طباطبایی (شرح منظومه)، حاضر شد و در فقه و اصول و فلسفه و کلام و تفسیر بهره‌های فراوان برد و مبانی علمی‌اش را استوار کرد.
ایشان هم‌زمان به تدریس سطوح عالیه پرداخت و شاگردان فراوان پرورش داد و بیش از پنجاه سال فقه و تفسیر با آیات معظم شبیری زنجانی، میرمحمدی، احمدی میانجی، آذری قمی، پایانی، حقی، موسوی زنجانی، شهید بهشتی، سید موسی صدر و موسوی اردبیلی نیز مباحثه داشت و در کنار مطالعات رایج حوزه‌های علمیه (فقه و اصول)، در علوم: تفسیر، حدیث، تاریخ، کلام و مذاهب اسلامی تحقیق می¬کرد و یکی از صاحب‌نظران برجستۀ علوم اسلامی در حوزۀ علمیۀ قم به شمار می‌رفت.
پس از پيروزى انقلاب اسلامى برای تقويت و حمايت از نظام از هيچ كوششى فروگذار نكرد و در اين زمینه سه بار به نمايندگى مردم استان‌های مركزى و قم در مجلس خبرگانِ رهبرى برگزيده شد. نيز آن¬گاه‌که حراميان بعثى بر كيانِ جمهورى اسلامى، هجوم آوردند، فرزندان برومندش، حجة‌الاسلام آقـاى سيد على روحانى و حاج سيد محمد روحانى، را بارها به جبهه‌های نبرد اعزام كرد تا آن¬گاه‌که پيكر غرقه‌به‌خون و جسد لاله‌گون سيد على را (اسفند 1362) برايش به ارمغـان آوردنـد.
او درعین‌حال، فقيهى دلسوز به حال جامعه و عالِمى عامل به دستورهاى دينى بود. از بام تا شـام درِ خانه‌اش كه يادگار بيت یک‌صد سالۀ فقـاهت و مرجعيت و ريـاست عامۀ قم بود به روى همگان باز بود و با صبر و حوصلۀ تمام به مشكلات مردم رسيدگى می‌کرد و بسيارى از خانواده‌های نيازمند را تحت سرپرستى و عنايت خود قرار داده بود. او در ميان مردم قم _ به دليل سابقۀ خانوادگى و زهد و تقوا و ویژگی‌های ممتاز خود _ جايگاهى والا داشت و مسجدش _ كه هر سه وعده صبح و ظهر و شب اقامۀ جماعت می‌کرد _ محل اجتماع مردم متدين بود. زندگی‌اش بسيار ساده و نشانه‌های بی‌اعتنایی به زخارف دنيوى از آن نمايان بود و به‌حق می‌توان گفت: رفتار و كردار و زندگی‌اش، يادآورِ زندگى پيشوايان دين و ائمه طاهرين؟عهم؟ بود.
از آن فقيه بزرگوار، آثارى چند در تفسير و حديث و كلام برجاى مانده است. 
سرانجام آن فقيه پارسا در روز پنجشنبه 3 آذر 1379 (26 شعبان المعظم 1421) در 75 سالگى چشم از جهان فروبست.

5) حضرت آیة‌الله حاج شیخ نصرالله شاه‌آبادی (از سال 1421 تا 1439)
پس از رحلت مرحوم آیة‌الله حاج سید مهدی روحانی و هجرت مرحوم آیة‌الله حاج شیخ نصرالله شاه‌آبادی از تهران به قم با پیشنهاد آقای حاج سید محمد روحانی (فرزند مرحوم آیةالله حاج سید مهدی روحانی) و دعوت مرجع عالی‌قدر حضرت آیة‌الله شبیری زنجانی، امامت مسجد به ایشان واگذار شد. 
آية الله آقای حاج شیخ نصرالله شاه آبادی فرزند فقیه و عارف بزرگ حضرت آيةالله میرزا محمدعلی شاه آبادی و بانو علويه مریم روحانی (صبيّۀ مرحوم آیة الله حاج سید صادق قمی روحانی) در ۲۸ شعبان المعظم 1350ق در شهر قم به دنیا آمد. ایشان دوران کودکی را در قم گذراند و در سال 1315ش، همراه پدر بزرگوارش راهی تهران شد و پس از تحصیلات ابتدایی در ۱۲ سالگی (۱۳۲۲ش) به تحصیل علوم دینی روی آورد و همراه برادرش حاج آقا نورالله، نزد اساتید مدرسۀ مروی، ادبیات و سطوح و فلسفه را آموخت.
وی پس از اتمام سطوح عالی، در سال ۱۳۲۷ش رهسپار حوزۀ علمیۀ قم شد و چند ماهی در دروس آیات: آقای بروجردی، آقای حجت، آقای حاج سید محمدتقی خوانساری و مرحوم حاج شیخ عباسعلی شاهرودی شرکت جُست، اما به خواست پدرش به تهران بازگشت. آية الله شاه آبادی در سال ۱۳۳۰ش (۱۳۷۰ق) رهسپار نجف اشرف شد و در دروس خارج فقه و اصول آيةالله خویی حاضر شد و بدان دل بست و بهره های فراوان بر گرفت و علاوه بر آن به دروس آیات عظام: آقای شیخ حسين حتی و سید عبدالهادی شیرازی حاضر شد. پس از ورود امام خمینی به نجف در سال ۱۳۹۶ ش به درس معظم له نیز حاضر شد و از خرمن دانش امام بهرهها برد. وی در کنار تحصیل به تدریس سطوح عالیه پرداخت و گروه بسیاری از فضلا را پرورش داد. در سال 1349ش رهسپار پاکستان شد و به تأسیس مدرسه علمیه و تربیت طلاب پرداخت، اما با گذشت چند ماه از توقفش به علّت ابتلاء به بیماری مالاریا، به تهران بازگشت اما با ممنوع الخروجی خویش مواجه گشت و مراجعت به پاکستان و نجف اشرف منتفی شد. ایشان در مهرماه سال 1349 به تهران بازگشت و در مسجد لاریجانی (در خیابان پامنار) به اقامۀ جماعت و خدمات دینی اشتغال ورزید. تأسیس واحد سرپرستی ایتام، صندوق‌های قرض‌الحسنه در قم و تهران و مشهد، درمانگاه امام جواد؟ع؟ در تهران و مشهد، توسعه و بازسازی کامل مسجد لاریجانی، حضور فعال در مبارزات و تظاهرات علیه رژیم پهلوی، سرپرستی کمیته 2/9 انقلاب، ریاست دادگاه مبارزه با رباخواری و کمک‌رسانی به رزمندگان اسلام در ۸ سال دفاع مقدس بخشی از کارهای خدماتی و اجتماعی اوست.
در سال ۱۳۷۹ش به زادگاهش (شهر مقدس قم) مهاجرت کرد و به اقامه جماعت در مسجد حاج سید صادق _ که امام جماعتش برادر خانم و پسردایی‌اش آيةالله حاج سید مهدی روحانی در همان سال به رحمت خدا رفته بود _ و تدریس خارج فقه و اصول و برگزاری مراسم مختلف در مسجد و رسیدگی به امور مستمندان پرداخت. در این سال‌ها ایشان زمين کنار مسجد حاج سید صادق را جهت توسعه فضای مسجد، برگزاری مراسم، کمک به مستمندان و تأسیس کتابخانه خریداری نمود که هم‌اکنون این بنا در حال تکمیل است. در سال 1394 نامزد چهارمین دورۀ مجلس خبرگان و رهبری گردید و با انتخاب مردم، به عضویت آن در آمد.
سرانجام آن عالم بزرگوار، در پی بیماری، در روز دوشنبه ۲۱ اسفند 1396 (۲۳ جمادى الآخره 1439)، در 86 سالی چشم از جهان فرو بست و پیکرش در حرم مطهر حضرت معصومه؟سها؟ به خاک سپرده شد. 
پس از رحلت مرحوم آیة‌الله شاه‌آبادی فرزندشان جناب آقای حاج شیخ محمدرضا شاه‌آبادی در مسجد اقامۀ جماعت می‌کنند.

روضه‌های مسجد
مجالس روضه‌خوانی در مسجد «آقا» _ که از زمان حاج سید صادق برگزار می‌شده است _، از معتبرترین مجالس سوگواری بر عزای سالار شهیدان در شهر مقدس قم است.
حضرت آیة‌الله شبیری زنجانی روضه‌های بیت روحانی را یکی از دو روضه مهم شهر مطرح می‌کند و گوید:
روضه برقعی‌ها از روضه بیت روحانی اقدم است، چون آسید عبدالله برقعی  زودتر از حاج سید صادق روحانی به قم آمد . آسید عبدالله و آسید صادق معاصر هم بودند؛ منتهی آسید عبدالله قدری اسنّ بود. روضه حاج سید صادق در همان مسجد مدرسه‌اش بود. حاج میر باقر داماد [و برادرزاده] حاج سید صادق که تاجر بود، در همسایگی خانه حاج سید مهدی روضه دیگری داشت. 
مرحوم آیة‌الله حاج شیخ نصرالله شاه‌آبادی نیز دراین‌باره گوید:
زمانی که مرحوم والد در قم بودند، روز عاشورا دسته روحانیون با پای برهنه از مسجد حاج سید صادق حرکت می‌کرد. اداره آن با مرحوم دایی حاج میرزا ابوالحسن بود. به یاد دارم ایشان دستمال بزرگی پر از کاه داشت و یک نفر هم گِل در دستش بود. آن شخص بر سر عزاداران گِل می‌زد و مرحوم دایی هم کاه می‌ریخت. عزاداران، دو دسته می‌شدند. یک دسته سادات که مرحوم حاج شیخ عبدالکریم در جلوی آنها حرکت می‌کرد و دیگری دسته غیر سادات که مرحوم پدر جلوی آنها حرکت می‌کرد. 
هم‌اکنون نیز به همت بانیان خیر در دو ماه محرم و صفر و نیز سایر مناسبت‌های مذهبی مجالس عزاداری و وعظ و ارشاد در مسجد برقرار است.

بخش دوم: تاریخچه مدرسه
هم‌زمان با بنیان مسجد در سال 1313، در جهت شمالی مسجد، ده حجره برای استفاده طلاب ساخته شد؛ البته قسمت شمالی مدرسه ناتمام بود.  بخش ناتمام مدرسه را مرحوم آیة‌الله حاج میرزا محمود روحانی پس از وفات پدرش تکمیل کرد. و یک طبقه روی آب‌انبار مدرسه [شامل سه حجره] ساخت. 
مدرسۀ حاج سید صادق، مدرسۀ نسبتاً کوچکی بود که پانزده باب حجره داشت و دارای صحنی به وسعت 20 در 18 متر بود.  بر مبنای یک گزارش چاپ¬شده در سال 1313ش (سیزده سال پس از تأسیس حوزۀ قم)، مدرسۀ حاج سید صادق در آن زمان ده باب حجره و هجده طالب علم داشته است. 
این مدرسه در زمان اقامت آیة‌الله حاج شیخ عبدالکریم حائری یزدی در قم از مدارس دایر حوزۀ علمیه این شهر بود. 
نام‌گذاری مشخصی مانند مسجد بر بنای مدرسه انجام نشد؛ و لذا معروف به مدرسه «حاج سید صادق» و «مدرسه آقا» بود؛ البته بعد از بازسازی کامل نام «امام صادق؟ع؟» برای مدرسه انتخاب شد.
در سال 1354ش (1395ق) به خواست حضرت آیة‌الله سید محمدصادق روحانی (دام ظله) بازسازی کامل بنای مدرسه انجام شد. 
اکنون مدرسه دارای 30 اتاق شامل تعداد 10 حجره، 11 مدرس، 6 اتاق کار، 2 اتاق آشپزخانه، 1 اتاق انباری و یک سالن کتابخانه است. و حدود 100 نفر از طلاب در آن به تحصیل علوم دینی اشتغال دارند.

کتابخانه مدرسه
از ابتدای ساخت مدرسه، کتبی نیز برای استفاده طلاب وقف شد. بعد از بازسازی در سال 1354ش سالنی جهت کتابخانه در نظر گرفته شد و حضرت آیة‌الله سید محمدصادق روحانی کتاب‌های خود را به کتابخانه مدرسه اهداء کرده‌اند.
افراد دیگری که کتاب‌هایی را _ به نحو عمده _ به کتابخانه اهدا کرده‌اند، به شرح زیر است: حضرات آیات آقایان: 1. شیخ نصرالله شاه‌آبادی؛ 2. شیخ سلمان خاقانی؛ 3. شیخ حسن فتحی هشترودی؛ 4. حاج سید شمس‌الدین خضری قزوینی؛ 5. محمدباقر محمدی هیدجی.
به همت مدیریت مدرسه آقای حاج شیخ محمدکاظم شاه‌آبادی (فرزند آیة‌الله نصرالله شاه‌آبادی) تغییرات بسیاری در کتابخانه صورت گرفته است.

مشاهیر طلاب مدرسه
در طول بیش از صدوبیست سال که از تأسیس مدرسه می‌گذرد، طلاب بسیاری در این مدرسه تحصیل کرده‌اند، که بعضی از آنان به درجات عالیه از فضل و کمال و فقاهت رسیدند. طبق مصاحبه شفاهی که با طلاب قدیم مدرسه داشته‌ام ، و هم‌چنین سایر تحقیقات انجام شده، افراد ذیل برخی از مشاهیر طلاب و محصلین در مدرسۀ حاج سید صادق _ امام صادق کنونی _ بوده‌اند.
حضرات آیات و حجج اسلام، آقایان:

1) سید محمدعلی مبارکه‌ای (1316 _ 1365ق) (از خطبای شهیر اصفهان)
وی در زندگی‌نامۀ خودنوشت خویش، می‌نویسد:
[با شیخ ابوالقاسم اصفهانی _ یکی از رفقای اصفهان من _ در مورد اسکان خود صحبت کردم، به من گفت]: در مدرسۀ فیضیه و دارالشفاء فعلاً دو الی سه نفر از طلاب اشغال کرده‌اند، و اگر در مدرسۀ خان، و یا مدرسۀ مرحوم حاجی سید صادق قمی بروید شاید حجره پیدا شود.
در این گفت¬وگو بودیم که آقای حاج شیخ برای درس گفتن آمدند، بنده را در نزد ایشان برد و معرفی کامل نمود، آقای حاجی شیخ هم تصویب منزل در مدرسۀ حاجی سید صادق نمودند و به یک نفر پیغام از برای متولی مدرسه دادند.
با آن شخص در مدرسۀ حاجی سید صادق رفته، حجره‌ای موجود بود، به خادمش دستور داده حجره را تنظیف کرد. برگشته اثاثیۀ خود را به‌توسط حمال در مدرسۀ مذکوره وارد کردیم. طرف عصر، سه سید جلیل بیرون آمدند؛ یک‌نفر آقا سید محمود، و دیگری آقا سید ابوالحسن، و دیگری آقا سید احمد. هر سه فرزندان مرحوم حاجی سید صادق قمی بودند و از فضلای شهر قم و بسیار از حال من تفقد نمودند، که هنوزم فراموشم نیست. و علاوه بر مراتب فضل از جهت اخلاق و نجابت ممتاز بودند و معلوم شد که این اخلاق و نجابت و فتوت را از پدر خود مرحوم حاجی سید صادق که از مجتهدین بزرگ قم بود به میراث دریافته‌اند و مردمان صالح را در خدمت مرحوم پدرشان و هر سه برادر ارادتی کامل بود. آقای آسید محمود برادر ارشد و آقای حاج میرزا ابوالحسن برادر اوسط و آقای حاج‌آقا احمد برادر کوچک‌تر بود و به زهد و تقوا آراسته بودند.
در این مدرسه توطن اختیار نمودم. دو روز بعد، آیة الله حاجی شیخ عبدالکریم به دیدن آمدند و امتحاناتی از بنده نمودند، و اجازه‌ای که مرحوم مولی عبدالکریم جزی در اصفهان در تصدیق اجتهاد من داده بودند ملاحظه نموده، همان را امضا فرمودند.

2) سید مرتضی مرتضوی قمی (م 1338ش) (از اساتید حوزۀ علمیۀ قم)
فرزند مرحوم سید ابوالحسن مرتضوی قمی، وی یکی از طلاب قدیمی مدرسۀ «حاج سید صادق» و از ممتحنین درس مرحوم آیة‌الله بروجردی بوده است.  ایشان از سادات منتظری قم و مرحوم آقای حاج سید محمد منتظری (امام جماعت مسجد حاج ملا هاشم در محله خندق)، پسرعمویش بوده است. آن مرحوم مجرد بود و تا آخر عمر نیز ازدواج نکرد و در حدود سال 1338ش از دنیا رفت. بعد از وفاتش مرحوم آقای سید محمد منتظری وی را در خواب می‌بیند، و همان خواب را مرحوم تربتی واعظ، در مجلس ختمش _ که در مسجد آقا برگزار شده بود _ نقل می‌کند. از آنجا که این خواب از رؤیاهای صادقه بوده، نقل این خواب در این مقال خالی از لطف نیست. آقای حاج شیخ محمود خلیلی، گوید:
آقای مرتضوی در مدرسه سن بالایی داشت و ازدواج نکرده بود و یک روش مخصوصی داشت. در همان ایامی که ما آنجا بودیم، ایشان مریض شدند و بیمارستان رفتند و فوت کردند. در مجلس فاتحه‌اش مرحوم تربتی که از وعاظ معروف بود منبر رفت و در بالای منبر خواب آقای منتظری در مورد ایشان را نقل کرد. مرحوم حاج‌آقا محمد منتظری گفت آقای مرتضوی را خواب دیدم. گفتم رفتن به آن عالم به چه نحوی است؟ دستش را تکانی داد و اشاره کرد به دستش و گفت: به این نحو انتقال اتفاق افتاد. یعنی انسان یک‌دفعه متوجه می‌شود در یک عالم دیگری است. 
آقای حاج شیخ علی نظری منفرد، گوید:
مرحوم آقای منتظری؟ره؟ برای من نقل کرد: آقای مرتضوی پسرعموی ما بیمار شد و هیچ‌کسی را نداشت و در بیمارستان بستری شد. بالای سرش رفتم و من را وصی خودش کرد و سفارشاتی نسبت به کتاب‌هایش و ... داشت. کلید حجره‌اش را نیز به من داد. بعد ایشان فوت شد و ایشان را تجهیز کردیم و در قبرستان شیخان هم دفنش کردیم. همان شب، من ایشان را خواب دیدم، به من گفت: آسید محمد! من به این بقال زیر گذر قلعه 12 تومان و 5 یا 6 قران بدهکار هستم. در حجره فرش را کنار می‌زنی و آنجا پول هست، برمی‌داری و قرضم را ادا می‌کنی. آقای منتظری می‌فرمود: من رفتم و دیدم پول هست. 12 تومان و 5 قران را در دست گذاشتم و به‌طرف مغازه بقال آمدم، به او گفتم شما از آقای مرتضوی طلبی داری؟ گفت بله. گفتم چقدر؟ گفت من نمی‌دانم باید محاسبه کنم. دفترش را آورد و محاسبه کرد و گفت 12 تومان و 5 قران. من هم همان‌جا پول که در دستم بود به او دادم. بقال خیلی تعجب کرد و گفت من خبر نداشتم که ایشان چقدر بدهکار هست، شما از کجا خبر داری؟ گفتم در خوابم آمد و مقدار و رقمش را به من گفت. این واقعاً از رؤیاهای صادقه و عجیب است. 

3) سید کاظم اخوان مرعشی (1337 _ 1423ق) (از علمای حوزۀ علمیۀ مشهد)

4) سید مهدی اخوان مرعشی (1337 _ 1426ق) (از علمای حوزۀ علمیۀ قم)5) سید مصطفی کاشفی خوانساری (1344 _ 1412ق) (از علمای تهران)

6) شیخ جعفر صبوری قمی (1335 _ 1424ق) (از علمای کاشان)

7) شیخ اکبر هاشمی رفسنجانی (1313 _ 1395ش) (رئیس فقید مجمع تشخیص مصلحت نظام) 
ایشان در خاطرات خویش، گوید:
بعد از سال‌ها تحصیل و اجاره‌نشینی، توانستیم حجره‌ای دست‌وپا کنیم: اول حجره‌ای در مدرسۀ [حاج سید صادق] . در آنجا با خانوادۀ سادات روحانی قم آشنا شدم. چند نفر روحانیِ نامدار در آن فامیل بودند. شروع فعالیت جدی‌تر ما از همان حجره بود که محفلی شده بود برای تجمع ما.

8) شهید شیخ محمدمهدی ربانی املشی (1313 _ 1364ش) (دادستان کل کشور و عضو شورای نگهبان و مجلس خبرگان رهبری)

9) شهید شیخ غلامرضا سلطانی اشتهاردی (1322 _ 1364ش) (نمایندۀ فقید مردم کرج در مجلس شورای اسلامی)

10) شیخ یوسف صانعی (از مراجع تقلید)

11) شیخ حسن صانعی (از اعضای دفتر امام خمینی، و سرپرست بنیاد پانزده خرداد)

12) شیخ هادی دوست محمدی خوانساری (مؤلف و محقق) 

13) شیخ علیرضا الهی (از علما و مدرسین حوزۀ علمیۀ قم و داماد مرحوم حضرت آیة‌الله اراکی) 

14) سید عبدالله رضایی دلیجانی (ریاست شعبات شماره 2 و 19 دیوان عالی کشور، از علمای دلیجان) 

15) شیخ حسین مفید دلیجانی (رئیس اسبق دیوان عالی کشور)

16) شیخ حسین معماریان محقق (1343-1440ق) (از علما و ائمۀ جماعات تهران)

17) شیخ عبدالمجید روشنی گرگانی (1354 - 1411ق) (از فضلای حوزۀ علمیۀ قم)

18) سید رضا بنی طبا (از علما و ائمۀ جماعات تهران)

19) شیخ یدالله پور هادی نجف‌آبادی (امام جمعۀ نجف آباد)

20) شیخ صدرالدین حائری شیرازی (1309 _ 1383ش) (از علمای شیراز)

21) حاج سید هادی روحانی (1349-1420ق) (از علما و ائمۀ جماعات تهران، فرزند مرحوم آیة‌الله سید ابوالحسن روحانی)

22) حاج سید محمدعلی روحانی (1350-1440ق) (از علما و ائمه جماعات قم، فرزند مرحوم آیة‌الله سید ابوالقاسم روحانی)

23) سید حسن جواهری تهرانی (1322-1419ق) (از علمای حوزۀ علمیۀ قم)

24) شیخ محمد نصیری قمی (از علمای حوزۀ علمیۀ قم)

25) سید محمد منتظری قمی (1334-1414ق) (امام جماعت فقید مسجد حاج ملا هاشم محله خندق قم)

26) شیخ مهدی کروبی (رئیس اسبق مجلس شورای اسلامی)

27) سید ابوالفضل شفایی (سرپرست بنیاد شهید شهر کرج، نمایندۀ رهبری در دانشکدۀ کشاورزی کرج)

28) شیخ اسماعیل ابراهیم نژاد (از علما و ائمۀ جماعات تهران)

29) شیخ مهدی مهدوی مازندرانی (از اساتید سطوح و خارج حوزۀ علمیۀ قم)

30) سید مهدی قریشی (نمایندۀ بعثۀ مقام معظم رهبری در مکه و مدینۀ منوره)

31) سید محمدمهدی روحانی (1365-1443ق) (از علما و اساتید حوزۀ علمیۀ قم، فرزند مرحوم آیة‌الله سید ابوالقاسم روحانی)

32) شیخ علی نظری منفرد (مؤلف، محقق و خطیب شهیر)

33) شیخ محمود خلیلی قزوینی (از علما و مدرسین حوزۀ علمیۀ قم)

34) سید محمدرضا علوی سرشکی (مؤلف، محقق و استاد حوزۀ علمیۀ قم)

35) سید محمدتقی جواهری (از علما و مدرسین حوزۀ علمیۀ قم و امام جمعۀ اسبق نائین)

36) سید محمدرضا جواهری (از اساتید حوزۀ علمیۀ قم)

37) شیخ محمد لطیفی (از ائمۀ جماعات قم)

38) شیخ محمد نقدی (مدیر مسئول انتشارات هجرت و رییس مؤسسۀ ترجمان وحی)

39) شیخ محمدجعفر تجلی (1374-1442ق) (محقق و مؤلف، مدیرمسئول انتشارات جلوۀ کمال)

40) سید مصطفی حسینی (از خطبا و امام جماعت مسجد چهارمردان قم)

41) سید محمدتقی حشمت الواعظین (مؤلف و از خطبا و ائمه جماعات تهران) 

تحصیل طلاب در مدرسه
در دهه‌های سی و چهل محل برگزاری درس‌ها بیشتر در مدرسۀ فیضیه و مدرسۀ خان بوده، و مدارس دیگر جنبۀ خوابگاهی داشته است. اما بااین‌حال درس‌هایی نیز در مدرسۀ حاج سید صادق _ در شبستان مسجد _ برگزار می‌شده است. آیة‌الله شیخ یوسف صانعی دراین‌باره گویند:
به خاطر دارم مرحوم حاج‌آقا رضا بهاءالدینی در مدرسۀ «حاج سید صادق» تشریف می‌آوردند، و برای آقای نصیری قمی و آقای مرتضوی کفایه تدریس می‌کردند. 
از دیگر درس‌هایی که در شبستان مسجد «آقا» برگزار می‌شد، و بسیار در حوزه معروف و مشهور بود، تدریس ادیب گران‌قدر مرحوم استاد شیخ محمدعلی مدرس افغانی بود. 
والد بزرگوارم آقای حاج سید محمد کشفی بروجردی دراین‌باره گوید:
من سال 1356 که به قم آمدم، به مدت سه سال در درس‌های استاد مدرس افغانی شرکت کردم. درس‌ها در شبستان مسجد حاج سید صادق برگزار می‌شد، و با اینکه ایشان ماهانه از طلاب حق‌التدریس می‌گرفت، اما شبستان مسجد مملو از طلاب بود. صبح‌ها و شب‌ها بعد از نماز مغرب و عشاء ایشان تدریس داشتند. تمامی کتب ادبیات از امثله و شرح امثله گرفته تا سیوطی و جامی و مطول و مختصر و شرح نظام و مغنی را تدریس می‌کرد. 
هم‌اکنون نیز در مدرسه «امام صادق» بیش از سی استاد، مشغول تدریس کتاب‌های مقدمات و سطح می‌باشند.
تهذیب طلاب در مدرسه
مرحوم آیةالله حاج سید محمود روحانی و مرحوم آیةالله حاج میرزا ابوالحسن روحانی در کنار تحصیل طلاب توجه خاصی به مسأله تهذیب داشتند. آنان با رفتار و منش و زندگی پر از معنویت و سادگی خود، سعی در پرورش و تربیت معنوی طلاب علوم دینی داشتند. 
آقای حاج شیخ محمود خلیلی، گوید:
مرحوم حاج میرزا ابوالحسن؟ره؟، سحرها تهجد و نماز شب را در منزل انجام می‌دادند، سپس به مدرسه می‌آمدند و طلبه‌ها را بیدار می‌کردند. ایشان خیلی مرتب و منظم بود. همیشه محاسنش را خضاب کرده و لباده می‌پوشید، بسیار اهل عبادات بود. این آقایان روحانی‌ها _ همۀ آنها _ اهل عبادت بودند.  حاج میرزا محمود هم بعد از نماز مغرب و عشا تا ساعت دو از شب گذشته، می‌نشست و نماز می‌خواند. 
فرزندان مرحوم آیةالله حاج سید صادق در کنار اخلاق و رفتار و سلوک صحیح فردی و اجتماعی خویش، غافل از تأثیر تذکر لسانی در امر تربیت نبودند. در اکثر مصاحبه‌ها با طلاب قدیم مدرسه، تذکرات اخلاقی مرحوم آیة‌الله حاج میرزا ابوالحسن روحانی ذکر شده است. 
آیة‌الله شیخ یوسف صانعی گوید:
آقای حاج میرزا ابوالحسن روحانی؟رضو؟ از یک مسأله‌ای عصبانی می‌شدند و به ما تذکر می‌دادند، ما آن موقع متوجه نمی‌شدیم اما حالا می‌فهمیم ... . 
همین توجه به تهذیب طلاب است که سبب می‌شود، به دستور مرحوم آیة‌الله حاج میرزا ابوالحسن روحانی، جلسات درس اخلاق در مدرسه تشکیل شود. آقای حاج شیخ محمود خلیلی دراین‌باره گوید:
در شب‌های پنج‌شنبه جلسه‌ای _ در حیاط مدرسه، مقابل یکی از حجرات _ گرفته می‌شد و آقای حاج سید هادی  می‌آمد و مباحث اخلاقی مطرح می‌نمود، و این جلسه مدتی ادامه داشت.
تلاش‌های مرحوم حاج میرزا ابوالحسن روحانی اثرگذار بود و سبب شده بود که فضای حاکم بر مدرسه، فضایی اخلاقی و معنوی گردد. 
آقای حاج شیخ علی نظری منفرد گوید:
طلاب مدرسه برای نماز صبح همه به مسجد می‌آمدند. بعد از نماز، مرحوم شیخ رضا اراکی _ که یکی از طلاب خوب مدرسه بود _ زیارت عاشورا می‌خواند. بعد در حجره‌ها که می‌آمدند، انسان می‌دید چراغ حجره‌ها روشن و صدای تلاوت قرآن از حجره‌ها بلند بود. چنین حالتی بر مدرسه حاکم بود.

فهرست منابع
منابع مکتوب:
1) آثار الحجة، محمد شریف رازی، قم، کتاب‌فروشی برقعی، 1373ق.

2) اختران قم، ناصرالدین انصاری قمی، قم، دلیل ما، 1388.

3) الگوی زن اصیل و آزاد، سید محمدتقی حشمت الواعظین، قم، آسینا، 1386.

4) تاریخ قم، محمدحسین ناصر الشریعة، با مقدمه و تعلیق و اضافات به قلم علی دوانی، قم، چاپ حکمت.

5) تربت پاکان قم، شرح‌حال مدفونین در سرزمین قم، عبدالحسین جواهر کلام، قم، انصاریان، 1383.

6) جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم از آغاز تاکنون (زندگی‌نامۀ اعضا)، سید محسن صالح، مرکز اسناد انقلاب اسلامی.

7) جرعه‌ای از دریا، سید موسی شبیری زنجانی، قم، مؤسسه کتاب‌شناسی شیعه، 1390.

8) حدیث نصر، سید حسین کشفی، قم، مؤسسه کتابشناسی شیعه،1397.

9) خاطرات هاشمی رفسنجانی (دوران مبارزه)، اکبر هاشمی رفسنجانی، زیر نظر محسن هاشمی، تهران، دفتر نشر معارف انقلاب، 1376.

10) دانشنامۀ جهان اسلام.

11) سر السعادة، مقدمه، سید مهدی روحانی.

12) شرح صفا، یادنامه آیة‌الله آقای حاج سید مصطفی موسوی خوانساری، سید محمدعلی کاشفی، تهران، شرکت چاپ و نشر بین‌الملل، 1392.

13) عالم ربانی، یادنامه آیة‌الله حاج سید مهدی روحانی، به کوشش کانون نویسندگان فضلای قمی حوزۀ علمیۀ قم، قم، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی استان قم، 1379.

14) عبقری الحسان، علی‌اکبر نهاوندی، چاپ سنگی.

15) کشکول محتاج، عباس مداح قمی، قم، چاپخانه پیروز.

16) گزیدۀ دانشوران و رجال اصفهان و زندگی‌نامۀ خودنوشت مؤلف، سید محمدعلی مبارکه‌ای، به کوشش رحیم قاسمی، قم، مؤسسه کتابشناسی شیعه، 1393.

17) گنجینۀ آثار قم، عباس فیض قمی، قم، مهر استوار، 1350.

18) گنجینۀ دانشمندان ج 1، محمد شریف رازی، تهران، کتاب‌فروشی اسلامیة.

19) گنجینۀ دانشمندان ج 9، محمد شریف رازی، قم، امیر، پاییز 1370.

20) گوهر ادب (پرتوی از حیات علمی، عملی و معنوی استاد مدرس افغانی)، جواد معصومی، قم، تهذیب، 1383.

نشریات:
1. مجلۀ پانزده خرداد، خاطرات حجةالاسلام والمسلمین هاشمی رفسنجانی، مدیرمسئول سید حمید روحانی، سال پنجم، شماره 22، تابستان 1375.

2. مجلۀ شهروند امروز، تاريخچه زندگی آيةالله‌ يوسف صانعی، فرید مدرسی، شماره 24.

3. مجلۀ همایون، صاحب و مسئول علی‌اکبر حکمی زاده، مؤسس و مدیر داخلی محمد همایون پور، قم، مطبعه اقبال، سال اول، شماره 3، آذر 1313.

4. نشریۀ عصر طلایی دلیجان، مردی از تبار نیکان، دیداری با آیة‌الله سید عبدالله رضایی دلیجانی، سعید اصغری، سال اول، شماره 4، پاییز 1395.

منابع شفاهی:

1. مصاحبه حجج اسلام ناصرالدین انصاری قمی و جواهر کلام با مرحوم آیة‌الله حاج سید مهدی روحانی
گفت‌وگو با:

2. آیة‌الله شبیری زنجانی

3. آیة‌الله سید محمدصادق روحانی

4. آیة‌الله شیخ یوسف صانعی
و حضرات آیات و حجج اسلام، آقایان:

5. حاج شیخ نصرالله شاه‌آبادی

6. حاج شیخ نورالله شاه‌آبادی

7. حاج سید محمدعلی روحانی

8. حاج سید محمدمهدی روحانی (فرزند مرحوم آیة‌الله سید ابوالقاسم روحانی)

9. حاج سید رضا بنی‌طبا

10. حاج شیخ علی نظری منفرد

11. حاج شیخ محمود خلیلی

12. حاج سید تقی جواهری

13. حاج شیخ مهدی مهدوی مازندرانی

14. حاج سید محمد کشفی بروجردی

15. حاج شیخ محمدعلی شاه‌آبادی

16. حاج شیخ محمد لطیفی

17. حاج سید ابوالفضل شفایی

18. حاج سید مهدی قریشی

منابع اینترنتی:
سایت اینترنتی «مجمع طلاب و فضلای استان البرز مقیم قم»، زندگی‌نامه شهید شیخ غلامرضا سلطانی اشتهاردی، mtfalborz.ir/shohada/12-shahid-soltani